papua niugini em i wanpela kantri long rijen melanesia long pasifik giraun bilong kantri i stap long isten hap bilong niugini ailan na tu long ol narapela ailan olsem niu briten niu ailan bogenvil manus na planti moa sampela manmeri ikam long niugini ailan long nambawan taim long faivpela ten tausen yia i go pinis ol pipol bilong hailans i wokim gaden long nain tausen yia i go pinis em i klostu nambawan taim long wol long wokim gaden olsem fopela tausen yia i go pinis ol lain oli kolim ostronisien i kamap long papua niugini na oli bringim ol pik pasin bilong hukim pis pasin bilong wokim pot na ol nupela tokples i kam olsem tri handet yia i go pinis kaukau i kam long saut amerika kaukau i winim taro long karim planti kaikai na nau namba bilong ol manmeri i go antap long hailans na sampela ol narapela hap dispela nem papua niugini i kamap long tok papua hap tok bilong malesia long kain gras bilong ol manmeri bilong melanesia na tok niu gini i kam long wanpela man bilong spen yigo ortiz de retez husait i tingim lukluk bilong ol manmeri bilong niugini i wankain ol manmeri bilong hap gini long afrika long yia kantri briten i kam long sauten rijen na tokaut olsem em i giraun bilong ol nau ol i kirapim gavman bilong dispela hap na givim nem british new guinea o niugini bilong briten kapitol bilong dispela gavman em i pot mosbi long yia kantri jemani i kam long ailans rijen na momase rijen na tokaut olsem em i giraun bilong ol nau ol i no kirapim gavman tru pastaim tasol oli tokim kampani bilong niugini tok siaman neuguinea kompanie long bosim dispela giraun nambawan taun bilong dispela kampani oli kolim herbertshhe long tok siaman nau yumi save long dispela taun long nem kokopo long yia gavman bilong jemani i tokim kampani olsem i mas pinis long bosim giraun na gavman i kirapim ofis bilong gavman long bosim niugini bilong jemani taim wo i stat long ami bilong ostrelia i rausim gavman bilong jemani na bosim tupela giraun papua sauten rijen na new guinea ailans rijen na momase rijen wo i pinis long na bihain ostrelia i kisim tokorait long lig bilong ol kantri tok inglis league of nations long bosim tupela giraun wo i kamap gen long taim ami bilong siapan i kam na holim planti hap long niugini olsem niu ailan manus niu briten bogenvil momase rijen na tu oro na milen be planti pait i kamap long kainkain hap long kantri long dispela taim dispela wo i pinis long bihain long wo papua na niugini i pas wantaim olsem wanpela giraun wantaim nem papua na niugini na ostrelia i lukautim haus bilong asembli olsem palamen i stat long long nupela ileksen i kamap long palamen tru na ol memba i makim michael somare olsem nambawan praim minista bilong kantri long dispela taim nem bilong kantri i senis i go long papua niugini long yia long septemba papua niugini i kisim independens long ostrelia na em i sanap olsem wanpela kantri em yet nau michael somare bilong pangu pati i stap olsem praim minista inap long yia na long dispela taim palamen i vot long rausim em na julius chan i kisim nambawan sia nau long yia michael somare i winim vot na sanap olsem praim minista gen tasol palamen i rausim em long na givim dispela posisen i go long paias wingti wingti i stap yet olsem praim minista bihain long ol ileksen bilong yia tasol palamen i rausim em long na makim rabbie namaliu traipela pait long bogenvil i stat long yia i go long yia klostu tupela ten tausen manmeri i dai pinis long dispela pait long yia sir julius chan i kisim pawa gen inap long taim em i risain bihain long traubel wantaim sandlain long bogenvil palamen i makim bill skate olsem praim minista long dispela taim long oli rausim em gen na sir mekere morauta em i sanap olsem nupela praim minista bilong kantri long ileksen bilong yia nupela pati bilong sir michael somare nesenel alains i wokim nupela gavman na long nambawan taim long kantri dispela gavman istap long faivpela yia inap long ol ileksen long yia long nesenel ileksen bilong yia nesenel alains i winim ol narapela pati na kirapim nupela gavman gen hekte bilong kantri em i km long planti hap long kantri igat ol maunten na bikbus istap maun wilhelm i winim ol narapela maunten long kantri antap bilong em em i m arere long tupela traipela wara wara sepik na wara flai igat ol bigpela hap olsem ples tais papua niugini i silip antap long raun bilong paia bilong pasifik na olsem igat planti maunten i save pairap na tu em i peles bilong ol guria long yia wanpela pairap bilong tavurvur na vulcan i bagarapim rabaul taun olgeta bigpela hap bilong ol pisin na abus bilong niugini ailan i wanlain long sampela pisin na abus bilong ostrelia ol lain bilong kapul kaskas na ol narapela abus olsem we ol i save karim pikinini long paus ol i no save silip long narapela kantri oli stap long niugini na ostrelia tasol long ol ailan bilong papua niugini ol abus i narapela kain gen i no gat ol kapul kaskas na narapela abus olsem antap long kain tok inglis species bilong pisin istap long papua niugini wanpela lain bilong ol pisin igat bigpela nem ol kumul tok inglis bird of paradise long hailans rijen planti lain bilong ol pipol save kisim ol kumul long wokim bilas long wan handet inap long tri handet yia igo pinis planti bigmeri long yurop i laikim tru gras bilong kumul na baim ol yurop man long kam sutim ol pisin na salim nau kumul em i nesenel mak bilong papua niugini na yumi lukim em long plak bilong kantri igat antap long milien manmeri oli silip long papua niugini klostu long hap milien i silip long ol bikpela taun olsem pot mosbi lae maun hagen madang wewak goroka na kokopo bigpela hap tru bilong namba bilong ol manmeri bilong kantri i silip long ol peles papua niugini igat planti manmeri husait i kisim sik aids na namba bilong ol i winim ol narapela kantri long pasifik dispela namba i kamap bikpela kwiktaim nau papua niugini igat antap long tokples dispela namba em i makim olsem wanpela ten tu pesen bilong olgeta tokples long wol na i no gat narapela kantri long wol i winim dispela namba bilong ol tokples igat tupela bigpela lain bilong ol tokples ol tokples papua na ol tokples ostronisia igat tripela tokples bilong palamen tok inglis tok pisin na hiri motu tasol tokples bilong gavman na bigpela hap bilong ol sikul em i tok inglis sampela sikul i yusim ol lokol tokples wantaim ol yangpela sumatin long halivim ol long lainim pasin bilong ridim na raitim tok pisin em i nambawan tokples bilong kantri bilong wanem namba bilong ol manmeri i yusim long ol taun na ol peles i winim olgeta narapela tokples planti lain long sentral provins na gulf provins i save yusim hiri motu na ol i no save yusim tok pisin tumas planti manmeri i save long tupela o tripela o moa tokples planti ol tokples long kantri igat ananit long faiv tausen manmeri tasol i save yusim papua niugini igat antap long wan tausen pasin bilong kastom wantaim kainkain pasin bilong danis singsing katim diwai wokim bilas na ol narapela pasin bilong kastom long sampela hap bilong kantri ol sios i rausim bikpela hap bilong ol kastom pinis tasol long ol narapela hap kastom i stap yet na ol manmeri i bihainim kastom wantaim ol pasin bilong sios daka i sayor bilong lain piperales i gat kain kain daka ol i yusim lip bilong daka long kirapim tingting long kilim jem na long switim maus long ayurvedik marasin ol i yusim bilong kirapim man na meri i laikim long malesia ol i marasinim pen long het na skru long tailan na saina ol i helpim tit i gat pen long indonesia ol i boilim lip na dringim olsem marasin i kilim jem na ol i dringim lipwara bilong helpim bel i gat sik na ol i welim o smelim bilong helpim het i gat pen o helpim rot bilong pekpek i pulap tumas o long klinim nus o long helpim susu ostrelia australia oa bikpela nem commonwealth of australia i wanpla kantri long bikpela ailan blong pasifik em i gat ailan tasmania na planti moa liklik ailan em i stap namba sikis bikpela kantri long ol blong olgeta sais long ples klostu ol kantri i stap indonisia is timor na papua niugini long not solomon ailans na vanuatu long not is na niu silan long sot is long janueri ostrelia i tanim long independan kantri ostrelia i gat klostu milien pipol na long praim minista nau i malcolm turnbull bipo british i kam long ostrelia ol aboriginal pipol i blong hia klostu poten tausen yia bipo ol i tokim moa long tu handet na faivten tokok lain ostrelia i nogat astok blong gavman tasol ol kantri toktok i tok inglis ol narapla toktok i tok saina australian kriol torres strait creole na sampla indigenous toktok olsem warlpiri tiwi is arrernte na pitjantjatjara ostrelia i bikpela kantri na i gat planti mani wantaim sampla narapla ol kantri na em i gat namba tentu bikpela ekonomi long ol ostrelia i memba wantaim united nations g commonwealth of nations world trade organization asia pacific economic cooperation na pacific islands forum pipol i bin sindaun long ostrelia bikgraun i nabaut na poten tausen na poten et tausen yia bipo ating wantaim pipol i kam blong ol graun bris wataim ples olsem papua niugini na ostrelia i bin wanpela ples olgeta nabaut ol yia pipol blong yurop i kam wataim kanaka blong ostrelia i bin gat planti long bikpela pasin nambawan taim european i bin lukim ostrelia ples na nambawan taim european i bin sanap long ostrelia graun i bikos dutch man willem janszoon em i bin lukim nambis blong cape york poin long bipotaim nabaut james cook i salim long sip abrus na rekot is nambis wanem em i kolim new south wales nupela saut wels na givim long yunaitet kingdom wantaim yunaitet kingdom lusim amerika ples blong em long taim blong so gavman blo em i salim wanpla lain long sip kolim first fleet nambawan lain long sip wanem i gat kalabusman blong inglan na bringim ol i long ostrelia ol sip i ananit bos long kapten arthur phillip na mekim nupela ples blong em long new south wales ol i sanapim long sydney cove long th janueri wanem i kantri de blong ostrelia kolim ostrelia de ol kanaka blo ostrelia i bin gat namba nabaut na seven handet na faivten tausen na wan milien bipo ol yuropmanmeri i kam long hap tasol bihain yurop i statim namba long indigenous i go daun tru planti olsem sik i bringim long nupela yurop pipol wanpla nupela gavman pepa i statim wantaim aboriginal protection act pepa lo lukautim blong aboriginal pipol wanem i ansaim planti pikinini i tekewe long ol famili na komuniti planti taim despla pipol i kolim stolen generation pipol i bin tekewe wanpla tingting wanem i wokim poret namba long indigenous i go daun long gavman long ostrelia i mekim nupela loa long lukautim na nais poret aboriginal pipol ostrelia i gat sikispela stet new south wales nsw niu saut wels queensland qld kwinslen south australia sa saut ostrelia victoria vic viktoria na western australia wa wes ostrelia na tupela bikpela graunples teritori australian capitol territory act kapitol teritori blong ostrelia na northern territory nt not teritori long planti taim em tupela teritori i wokim olsem stet tasol i lukim olsem teritori ostrelia tu gat sampla longwe ples blong ostrelia gavman i kolim ashmore and cartier islands asmor na kartia ailans australian antarctic territory antartik teritori blong ostrelia christmas island krismas ailan cocos keeling islands kokos kiling ailans coral sea islands koral si ailans heard and mcdonald islands herd na mikdonal ailans na jervis bay territory jevis be teritori norfuk ailan i tu wanpla autsait teritori blong ostrelia tasol norfolk island act i givim en moa independans na i stap lokal i lukautim ailan tasol em i stap ananit ostrelian bos liklik ostrelia i gat plantikain long graun na bus na i kolim megadiverse country kantri i gat planti bus tru bikos ostrelia i olpela tru em gat plantikain long ol animal wanem i blong ostrelia tasol nabaut long bus i plaua i painim long ostrelia tasol i kolim endemic na long mamal kainkain long animal i dringim susu wataim em pikinini tasol moa long long pisin na long pis kainkain nogat stap long solwara tasol ol i endemic tu ostrelia gat moa kain long palai long ol wol wantaim seven handet na faivten faiv kainkain long em tasol ostrelia i lusim ol displa kainkain bikos long tumas pipol na ol i bosim environment na bus tasol ostrelia i gat gut environment loa na i stap traim long helpim environment solomon ailans i stap wanpla independan kantri wantaim planti ol ailan long osenia i wanem i stap is long papua niugini na not wes long vanuatu na gat ples sais long twenti et tausen na foa handet skwea kilomita kapitol blong em i na bikpela taun long ol i stap honiara long guadalcanal ailan ol ailan i bin stapim long pipol ol tausen long yia long spanish wokabautman lvaro de mendaa i bin nambawan european long painim em na kolim en islas salomn long yunaitet kingdom i mekim en blong em na teritori taim blong wol woa ii solomon ailains i bin lukim long planti paitim namel yunaitet stets na japan na bikpela pait i wokim long guadalcanal bikpela nem blong en i bin the british solomon islands protectorate bihain em i tanim long solomon islands tasol long long solomon ailans inap lukautim blong en na independans i bin givim tupela yia bihain tete solomon ailan i stap constitutional monarchy konstitusinal monarki i wantaim kwin blong solomon ailans i stap kwin ilisabet ii long head of state het blong stet long praim minista nau i stap gordon darcy lilo long ol lokal kaunsil i bin mekim bihain wol woa ii na wanpla nupela konstitusen i bin mekim long na ol eleksan i wokim tasol narapla konstitusen i bin mekim long long ol wel prais i go antap na briten i painim em hat tru long lukautim displa nupela koloni bihain independans blong papua niugini long ostrelia long solomon ailans i bin givim lukautim yet long na independans i bin givim long th julai nambawan praim minista oltaim i bin sir peter kenilorea solomon ailans i nogat lusim royalti blong ingland long septemba duke na duchess long chambridge duk na dases long kaimbris i go lukim ol ailan long makim namba yia bihain ilisabet i tanim long kwin nabaut faiv handet na fifti faiv tausen pipol i stapim long solomon ailans long ol displa nabaut i stap melanesian polinesian mikronesian na tupela narapla kain long en na nabaut tri tausen chinese pipol blong saina namba long lokal toktok blong solomon ailans i stap long en i stapim na tokim na i stap dai pinis olsem tingim blong ethnologue tok inglis i stap tokples blong gavman tasol nabaut long pipol i tokim en lingua franca toktok i tokim long planti pipol tasol nogat tokples blong gavman i stap pijin wanem i stap klostu tok pisin nabaut long pipol blong solomon ailans i gat blonde hapwait gras blong het em i stap natif kain long samting na nogat bikos europeans tasol bikos long samkain gene wanem i mekim displa kala gras em i nogat kapitol blong em tasol em i yusim honiara wanem i stap kapitol blong kapitol teritori tok pisin i stap wanpla tokples na toktok long bung blong papua niugini em i no tokples blong taim bipo em i kamap insait long en yia igo pinis planti ol hap tok blong tok pisin igat as long tok inglis tok malay na long sampla ol tokples long papua niugini olsem kuanua kam long rabaul dispela nem tok pisin i kam long tok inglis talk i minim toktok na pidgin i minim toktok ol i yusim wataim namel ol pipol i nogat wankain tokples sampla manmeri i tingting olsem hap tok pidgin i kamap long hap tok business i min bisnis long taim bipo tru tok pisin em i wanpela tokples blong gavman blong papua niugini wantaim tok inglis na hiri motu antap long milien manmeri save yusim tok pisin insait long papua niugini ol i yusim tok pisin long haus palamen na long lokol gavman na long sampela ol elementari skul tok pisin i helpim tru ol lain long papua niugini blong wanem i gat planti tokples long png moa yet long olgeta narapela kantri long wol tok pisin bislama na pijin kam long wanlain bislama i stap wanpla toktok blong vanuatu na tok pijin blong solomon ailans tasol ol tripela i stap liklik narakain long wanwan narapla narapla toktok i klostu tok pisin i stap torres strait creole wanem i tokim long torres strait queensland kwinslend ostrelia tasol em i nogat long klostu olsem bislama na pijin poret tok pisin hiri motu em i wanpela tokples long papua niugini em i wanpela tok namel i save helpim manmeri long toktok wantaim ol lain i gat narapela as tokples em i wanpela namba tu tokples long papua niugini planti manmeri long hap saut i gat save long dispela kain tokples ofisel tok stret em i tok inglis tasol nogat planti manmeri i stap long ples na save long inglis olsem na i gat tupela namba tu seken ofisel tok long papua niugini tok i gat planti manmeri save long en motu dispela pes i tok long en na tok pisin motu em i toktok long hap papua na tok pisin em i bilong niugini na hailans tu planti manmeri stret long pot mosbi na sampela arapela hap i gat save long dispela tokples na planti manmeri long nambis em i gat save long dispela kain tokples tasol sampela long not cos na arapela ples nambis nogat save na manmeri long highlands ol i nogat save long dispela kain tokples republik bilong irak i wanpela kantri bilong esia long sauten sait em i gat arere waintaim saudi arabia na kuwait long noten sait em i gat arere wantaim taki long not westen sait wantaim siria long westen sait wantaim jodan na long isten sait wantaim iran kapitol bilong irak em i bagdad long yia inap long yia ba ath pati ol i save bosim irak sadam em i bin presiden long mun mas bilong yia ol ami bilong inglan na amerika ol i wokim inveson long irak ol i rausim sadam na ba ath pati na ol i lusim gavman nupela gavman i ol i kamap long de namba long mun jun bilong yia ghazi al yawer i kamap presiden bilong dispela nupela gavman irak i gat planti ples wesan tasol i gat wanpela hap bikpela tru graun i gat wel longen dispela hap i stap namel long tupela wara ol i kolim yuprates na tigris na tu irak tu i gat wanpela smolpela nambis long solwara ol i kolim pesia galp taim bilong ren na hat na kol em i olsem ples wesan winta o taim bilong kol em i no hat tumas na i no kol tumas sama o taim bilong san em i drai na hatpela tru na ren i no pundaun bipo tru irak i save mekim planti bisnis bilong salim wel bilong graun em i salim bikpela hap bilong dispela wel i go long narapela kantri tasol taim irak i bin invesenim kuwait long mun ogas long yia un o bung kantri olgeta graun i stopim irak na i no salim wel nau bihain long dispela taim un i bin larim irak long salim sampela wel na i inap baim kaikai na klos na marasin ikam long narapela kantri long yia bikpela pait wantaim amerika na inglan i bin stat long irak na bisnis i dai jisas i man i stap long kantri juda nau israel yia bipo nau ol i kolim olsem jisas krais t o krais t tu stori long jisas i kam long baibel taim bilong laip bilong jisas no man o meri i bin raitim stori long en man o meri i raitim baibel ol i no bung jisas olrait sampela man o meri ol i tok stori bilong baibel ol i tru na sampela ol i tok ol i no tru sampela i tok sampela pat i tru na sampela pat i no tru papamama bilong jisas ol i bilong lotu bilong juda na jisas i bilong lotu bilong juda tu long dispela taim man bilong roma i bosim kantri bilong juda taim jisas i gat o krismas em i save wokabaut long kantri bilong juda na i save skulim pipel long lotuim got na laikim narapela manmeri em i toktok olsem got em i laikim manmeri na manmeri i mas laikim got na i mas laikim wanpela narapela long baibel ol i tok olsem jisas i save wokim gutpela masik olsem kamapim planti pis long baskit tanim wara igo long wain rausim sik long manmeri i gat sik lepa mekim manmeri i dai pinis na ol i gat laip gen olrait jisas i kamap femas na em i go long yerusalem tasol ol bos bilong juda na ol gavman bilong roma ol i fret jisas i kamap bikpela bos bilong olgeta man o meri bilong dispela kantri olrait ol i nelim jisas long kros na ol i letim hia inap taim long i dai pinis long dispela taim dispela we long kilim man i dai pinis gavman bilong roma ol i yusim tumas taim jisas i dai pinis pren bilongen ol i planim long hul insait long ston tasol sampela de bihain bodi bilong jisas i no stap long hul yet sampela i tingting jisas i got laip gen na i save go long heven man o meri husat i tingting jisas i got laip gen ol i kolim kristen kristen i tingting em i tru olsem jisas em got i kam long graun planti man o meri i no kristen tasol ol i tingting jisas i bin toktok planti gutpela samting na jisas i bin skulim planti gutpela pasin buda long tok inglis buddha em i niknem bilong sidarta sidarta em i man i stap long india yia bipo liklik tok buddha i min i no slip long tok saniskirit bilong india wanpela man o meri ol i kolim buda long lotu bilong ol buda em i man o meri i gat enlaitmen enlaitmen i min dispela man o meri i no gat wanpela trabel yet insait long het bilongen i gat hamamas tru tumas long lotu bilong ol buda wanpela man o meri i gat enlaitmen long wokim meditesen meditesen em i pasin i sit long plua na i no tok na i painim hamamas insait long en gandi mohandas karamchand gandhi i man bilong kantri india em i dai pinis long yia em i gat biknem long lotu na long toktok politik long kantri bilong em ol i kolim tu mahatma mahatma long tokples bilong india i minim man igat bikpela sol taim gandi i stap long india kantri inglan ol i bosim india na sampela ol narapela kantri planti manmeri bilong ol dispela kantri ol i laik kamapim independens ol i laikim bosim kantri bilong ol yet gandi i bin bikpela lida bilong muvmen igo long independens long india em i bin yusim ahimsa o pasim bilong abrusim pait dispela i minim olsem manmeri ol i traim lon wokim senis long kantri bilong ol tasol ol i no yusim pasin bilong pait o ol i no bagarapim narapela manmeri o tingting i bilong narapela manmeri mandela nelson rolihlahla mandela i man bilong kantri ol i kolim saut aprika mama i karim julai em i bin presiden bilong saut aprika stat long julai igo inap long disemba bipo em i bin bikpela lida bilong muvmen i pait long apated sistem long saut aprika apated long tok inglis apartheid em i gavman we waitpela manmeri na blakpela manmeri i stap abrus o waitpela manmeri na blakpela manmeri ol i no gat wankain raits taim mandela i fait apated gavman bilong saut aprika bilong dispela taim i kalabusim mandala long taim bilong yia stat long yia igo inap long tasol long yia ol i rausim long kalabus na em i kamap presiden bilong saut aprika apated i finis long yia taim mandela i kamap presiden bilong dispela kantri mandela i tok birua bilong pasin birua i wanem edukesen em i birua bilong pasin birua sidarta siddharta gautama o buddha gautama i man bilong india em i stap long india yia bipo planti man o meri ol i kolim buda tasol dispela man i bin stat budisim o lotu bilong ol buda mama bilong sidarta i karim long india long yia samting olsem bipo kraist em i dai pinis taim i gat krismas igat planti olpela stori long sidarta o buda ating sampela stori i tru na sampela stori i no tru tasol manmeri bilong toksave histori o toksave long taim bipo tru ol i tingting i tru olsem sidarta i stap long india yia bipo olpela stori ol i tok olsem papa bilong sidarta em i king taim i pikinini yet sidarta i got planti moni papa bilongen i holimpasim na sidarta i no bungim wanpela trabel yet tasol taim sidarta i kamap krismas em i wok autsait long haus bilong king na i lukim pela samting em i lukim olpela man sikpela man man i dai pinis na gutpela man i gat no haus long dispela taim igo sidarta i tingting long dispela foapela samting tasol i no ken hamamas yet olrait em i lusim haus long king na em i go long bus em i bungim narapela man ol i traim painim hamamas long pasin asetik dispela i min ol i laik kaikai liklik tru na ol i no laik moni na haus bilongen sidarta tu em i traim painim hamamas long pasin asetik long taim bilong pela yia olrait em i save dispela pasin i nogut olrait em i tingting long laip bilongen longpela taim tru em i wokim wokim meditesen meditesen em i pasin i sindaun long graun na i no tok na i painim hamamas insait long en olrait wanpela de em i sidaun long diwai na em i painim pinis enlaitmen enlaitmen i min dispela man o meri i no gat wanpela trabel yet insait long het bilongen i gat hamamas tru tumas nau ol i kolim dispela diwai diwai bilong enlaitmen long dispela taim sidarta i painim pinis ol save ol i kolim foapela tok tru ol i as bilong budisim o lotu bilong ol buda meditesen em i pasin bilong tingting kainkain meditesen i kamap long taim bipo tru i stap long olgeta hap long graun na i gat kainkain mining bilongen long sampela hap meditesen em i as bilong lotu bilongen long narapela hap olsem amerika o western kantri meditesen em i pasin bilong helt meditesen i kam long india long taim bipo tru em i bikpela samting long ol lotu i kam long india olsem yoga na hinduisim o lotu bilong hindu na budisim o lotu bilong buda long dispela lotu meditesen em i wanpela pasin bilong lusim wol lusim em i bikpela wok bilong dispela bilip man i gat tumas laik bilong tingting bilong wol i mas lusim dispela laik laik bilong gutpela kaikai laik bilong nupela siot o trausis o redio o wanem em i nogut tingting bilong manmeri buda na ol i wok long meditesen long lusim dispela laik sapos yu wokim meditesen bilong lotu bilong buda maebi yu sindaun long hap noken toktok noken tingting yu pulim win isi isi tasol lotu bilong buda bilip bilongen olsem meditesen i givim hamamas na gutpela sindaun long manmeri i wok hatpela longen na narapela bilip bilongen olsem meditesen i soim as tru bilong laip long manmeri i wok hatpela hatpela nogut tru longen sampela man o meri i no bilong hindu na i no bilong buda ol i wokim pasin meditesen tu bikos em i save mekim bel isi na rausim kros na fret pasin bilong meditesen i go long olgeta hap long wol na mining bilongen i senis long amerika na western kantri pasin bilong meditesen em i olsem kain pasin bilong mekim bel isi tasol na liklik sampela manmeri i bilip long lotu bilong buda sampela dokta i tok olsem meditesen em i pasin bilong mekim bel isi tasol lotu maski narapela sampela dokta i tok olsem olgeta lotu i gat sampela pasin olosem meditesen budisim em lotu bilong ol buda sidarta o buda em i kirapim budisim long india yia bipo tede i gat milion samting man o meri i lotuim buda long graun budisim igat longpela histori bilong em bihain sidarta i bin dai ol manmeri bilong lotu bilong sidarta i raitim pinis ol tok bilong sidarta na em i bin foundation long budisim tok bilong sidarta em i as bilong budisim sidarta i bin tok planti stori na toksave tasol tok bikpela tumas tru em i olsem em i etpela pasin yumi i mas bihainim long rausim pen bilong laip meditesen em i bikpela samting long lotu budisim manmeri bilong buda ol i tok tu olsem man o meri bilong buda i mas bihainim dispela faipela lo tunde i nambatu de bilong wik long sampela kantri olsem amerika na inglan wik i stat long sande na tunde i nambatri de bilong wik nem tunde i kam long tok inglis tuesday bipo bipo tru dispela i min tew s day o de bilong masalai o got ol i kolim tiu o tir em i masalai bilong fait ol i lotuim long dispela taim tasol ating taim tok pisin i kirap manmeri i save toktok long tok pisin ol i tingting dispela i min two day o nambatu de na tu sampela man o meri it tok de olsem nde olrait tuesday i kamap tunde nau nambatri de em i kamap trinde na nambafo de em i kamap fonde trinde i nambatri de bilong wik long sampela kantri olsem yunaitet stet na inglan wik i stat long sande na trinde i nambafo de bilong wik nem trinde i kam long to tri na de narapela nem de bilong wik olsem mande na tunde fraide sarere sande ol i kam long tok inglis tasol trinde na fonde em i no kam long tok inglis ating bipo tru taim tok pisin i kirap manmeri i save toktok long tok pisin ol i tingting tuesday i min two day o nambatu de na tu sampela man o meri i tok de olsem nde olrait tuesday i kamap tunde nau nambatri de em i kamap trinde na nambafo de em i kamap fonde sapos yumi i gat wok stat mande i go inap fraide na yumi i no gat wok long sarere na sande orait trinde em i de bilong namel long taim bilong wok fonde i nambafo de bilong wik long sampela kantri olsem amerika na inglan wik i stat long sande na fonde i nambafaiv de bilong wik nem fonde i kam long to fo a na de narapela nem de bilong wik olsem mande na tunde fraide sarere sande ol i kam long tok inglis tasol trinde na fonde em i no kam long tok inglis ating bipo tru taim tok pisin i kirap manmeri i save toktok long tok pisin ol i tingting tuesday i min two day o nambatu de na tu sampela man o meri i tok de olsem nde olrait tuesday i kamap tunde nau nambatri de em i kamap trinde na nambafo de em i kamap fonde fonde i de bilong namel long wik nambawan wik bilong yia em i wik i gat nambawan fonde bilong dispela yia fraide i nambafaiv de bilong wik long sampela kantri olsem amerika na inglan wik i stat long sande na fraide i nambasikis de bilong wik nem fraide i kam long tok inglis friday bipo bipo tru dispela i min frige s day o de bilong masalai o got ol i kolim frige em i masalai meri bilong pasin laikim long dispela taim sapos yumi i gat wok stat mande i go inap fraide na yumi i no gat wok long sarere na sande orait fraide em i de bihain tru long taim wok planti man o meri i hamamas long nait bilong fride bikos ol i no mas i go long wok inap long mande long islam o lotu bilong ol mahomet fraide i de bilong lotuim insait long haus lotu long sampela kantri bilong islam olsem iran na afganistan wik i stat long sarere na i pinis long fraide long judaisim o lotu bilong ol juda sabat o de bilong lotuim em i stat long fraide long taim san i pundaun na i pinis long taim san i pundaun long sarere long sampela sosaiti olsem yurop na amerika sampela man o meri i tingting olsem sapos de namba bilong mun i fraide em i min olsem kas nogut tasol arapela man o meri ol i tingting dispela tingting em i supastisen o tingting giaman bilong taim bipo tru sarere i nambasikis de bilong wik long sampela kantri olsem amerika na inglan wik i stat long sande na sarere i nambaseven de bilong wik o de bihain tru bilong wik nem sarere i kam long tok inglis saturday bipo bipo tru dispela i min saturn s day o de bilong masalai o got ol i kolim saturnus long tok latin tok latin em i tok bilong roma bipo bipo tru saturnus i masalai bilong roma long dispela taim narapela de bilong wik olgeta i gat tok de insait long en tasol sarere i no gat de insait long en ating bikos sarede i hat liklik bilong autim long maus nau sarede i kamap sarere long planti kantri ol i no wok long sarere sarere i hap bilong wiken o hap bilong wik i no gat wok planti singsing na so ol i mekim long nait sarere bikos i no gat wok long de bihain o sande long sampela kantri bilong islam o lotu bilong ol mahomet olsem iran na afganistan wik i stat long sarere na i pinis long fraide long judaisim o lotu bilong ol juda sabat o de bilong lotuim em i stat long fraide long taim san i pundaun na i pinis long taim san i pundaun long sarere sande i nambaseven de bilong wik o de bihain tru bilong wik long sampela kantri olsem amerika na inglan wik i stat long sande na sande i nambawan de bilong wik nem sande i kam long tok inglis sunday dispela i min sun s day o de bilong san bipo bipo tru long yurop ol i lotuim san ol i tingting san i wanpela masalai o got long planti kantri ol i no wok long sande sande wantaim sarere ol i mekim wiken o hap bilong wik i no gat wok long lotu bilong ol kristen sande i de antap bilong lotuim planti manmeri bilong kristen ol i go long sios o haus lotu bilong ol kristen lotu kristen o kristeniti em i bikpela bilip bilong wol olgeta kristen i tingim papa got i mekim graun na manmeri na got i salim bebi bilongen jisas long toktok long olgeta manmeri buk baibel john i tok planti pipol ol i tingting olsem dispela tok em i nambawan bilip bilong olgeta kristen na planti pipol no inap bungim long mining tru bilong dispela tok planti pipol no inap bungim long mining bilong olgeta hap long buk baibel lotu kristen i kamap na kainkain lain i kamap nau planti lotu kristen i stap na em i nogat wanpela bilip bilongen lotu kristen i gat kainkain lain olsem ol katolik o ketlik o popi ol i manmeri bilong wanpela lain bilong kristen ol kristen ol i manmeri ol i save lotuim jisas o krais na ol i tingting jisas em i got o bikpela i kam long graun insait long kristen i gat kainkain lain ol katolik i lain i gat wanpela bikpela bos ol i kolim pop ol i bilip olsem dispela pop sanap long ples bilong pita huset bin stap olsem namba wan disaipel bilong jisas taim i bin stap long graun long olgeta ples long graun bishop bilong katolik sios bai stap olsem bosman bilong sios long dispela ples na tu olgeta bishop bilong katolik sios bilong kain kain hap ol bilip olsem ol mas holim pas long pop olsem olgeta disaipels bin holim pas long pita long taim jisas bin go bek long papa got bilong em yet long heven pop i save stap long citi bilong rom long kantri nem bilong em itali nem bilong man huset i pop nau nem bilong em pop francis tu ol katolik save bilip olsem ol holim pas long wankain bilip olgeta kristen long olgeta taim bin holim long wanpela we bilong autim dispela bilip em olsem mi bilip long god papa em i gat olgeta strong em i as bilong heven na graun olgeta em yet i putim mi bilip long jisas krais em wanpela tasol em i pikinini tru bilong god em i bikpela bilong yumi holi spirit i putim em long bel bilong yangpela meri maria na em i karim em pontias pailat i tok na i givim pen long em na ol i nilim em long diwai kros em i dai pinis na ol i planim em na em i go daun long ples bilong ol daiman em i kirap bek long matmat long de namba tri na bihain em i goap long heven nau em i sindaun long han sut bilong god papa i gat olgeta strong bihain em bai i kam bek bilong mekim kot long ol man i gat laip na long ol daiman mi bilip long holi spirit mi bilip long holi kristen sios mi bilip long olgeta kristen i wanbel tru mi bilip long god i save tekewe olgeta sin bilong yumi mi bilip long olgeta daiman bai i kirap long matmat mi bilip long god i save givim yumi laip i stap oltaim oltaim tru i gat samting olsem milion manmeri long graun ol i katolik dispela namba i winim namba bilong olgeta narapela lain kristen intanet internet long tok inglis em i planti rot ol i bungim planti komputa long olgeta graun olsem haus bilon spaida dispela rot ol i mekim long rop ol i save karim meses o liklik pas dispela pas ol i raitim long tok ol i kolim intanet protokol ip tede planti pipel ol i yusim intanet bilong kain kain samting intanet em i kirap long amerika long yia long arpa em nau world wide web o haus bilong spaida em i bikpela olsem olgeta wol ol i kirapim long cern long swis long samting olsem olrait taim bihain dispela taim planti man o meri i bungim planti kompyuta igo long intanet tede i gat samting olsem nainpela bilion pes long intanet na tu i gat samting olsem tu handred milion adres bilong imel long wol planet long tok inglis planet istap nem bilong olgeta ston i go nabaut san o narapela sta ol planet istap raun mun istap nem bilong ol liklik ston i go nabaut planet san bilong yumi i gat etpela planet piluto bin planet tasol nau olgeta manmeri bilong estronomi i kolim dispela liklik planet istap tupela narapela liklik planet seres na eris nem planet i kam long tok girik planetes i min welman o samting i go manmeri bilong estronomi i got save long narapela planet olgeta dispela i go nabaut narapela sta nem bilong olgeta planet i go nabaut san i kam long nem bilong god bilong rom nem bilong sampela mun i kam long stori shakespeare raitim dispela istap ol planet i go nabaut san numba wan istap kolstu long san istap tupela kain long planet ol yunaitet stet bilong amerika y s ys y s a yu es yu es e i kantri long not amerika yunaitet stet i gat milien skwea mail hap orait em i namba tri o namba foa bikpela kantri long olgeta hap yunaitet stet i gat tu milien pipol i sindaun long em long tingting bilong wanpela makim olsem long orait em i nambatri kantri i gat bikpela hamas manmeri imigresen i mekim yunaitet stet arakain long yunaitet stet i gat planti kain lain manmeri bikos imigresen ekonomi bilong yunaitet stets i moa bikpela long ol narapela kantri bilong wol yunaitet stet i gat stet olsem provins na oli gat gavman bilong ol yet stet i stap wantaim namel long kantri kanada na kantri meksiko stet alaska i stap long westen sait bilong kanada narapela stet emi hawai long pasifik yurop em i wanpela bilong ol sevenpela kontinen bilong wol em i westen hap bilong yurasia long westen sait bilong esia long noten sait bilong yurop igat aktik solwara long westen sait igat atlantik solwara long sauten sait igat mediterenien si long saut isten sait igat ol maunten bilong kokusus na blek si long isten sait yurop i pas long esia long ol maunten bilong ural long ural wara na kespien si yurop em i namba tu long resis bilong ol liklik kontinen long skelim hekte bilong ol em i gat olsem skwe kilomita o bilong giraun na solwara bilong wol wanpela kontinen tasol ostrelia em i mo liklik long yurop em i namba tri long resis bilong namba bilong ol manmeri bihain long esia na aprika igat o olsem bilong ol manmeri bilong wol densiti bilong yurop em i antap tru long planti ol narapela hap bilong wol bilong ol kantri bilong yurop rasia em i nambawan long hekte bilong en na long namba bilong ol manmeri na vatikan siti em i liklik moa long ol narapela kantri yurop em i asples bilong wanpela grup istat long yia tasol astok bilong en i go bek long ol yia long long wok wantaim long ol samting bilong gavman nau tasol igat kantri bilong en not solomons o bogenvil em i wanpela provins bilong papua niugini bogenvil provins nau igat sipesol sindaun olsem ol manmeri bilong provins i bosim sampela ol samting bilong gavman bilong provins ol yet igat nem otonomos provins bilong dispela na nem tru bilong bogenvil nau emi otonomos region bilong bogenvil buka em i kapitol na taun bikpela tumas bilong em tasol pastaim long pait arawa emi bin kapitol bilong provins na nau tu gavman bilong provins itok olsem kapitol bai surik i go long arawa taun gen long ol i painim planti gol long panguna main tasol planti manmeri i kamap belhat long wanem kampani i rausim planti gol i go na i no givim planti mani long ol lain bilong ples olsem na francis ona i statim bogenvil revoluseneri ami o bra na long ol i kirapim pait wantaim gavman bilong papua niugini ol i laik lusim png na kamap kantri bilong ol yet dispela pait i pinis long tasol samting olsem manmeri i dai pinis long dispela pait long yia igat nambawan ileksen long gavman bilong bogenvil yet ileksen i makim joseph kabui olsem nambawan presiden bilong bogenvil provins ol distrik bilong bogenvil buin siwai bana kieta torokina wakunai tinputz weskos buka atolls na nissan tokples i tok bilong has ples bilong manmeri em i tokples bilong ol sampela save long tokples ol i kolim lingwistikis tokples em i phenomenon long nature long manmeri na moa tru taim manmeri lainim tokples long taim ol i bin pikinini tokples em i pattern long nois o gesture long symbols ol i yusim long komunikesen long narapela manmeri long namel long sens ol i gat tausens long tokples long graun na ol i sharim sampela propeti bilong olgeta em i nogat klia idea long save wanem mekim sampela tokples o dialekt tasol planti manmeri i toktok tokples em i dialekt wantaim ami na nevi sampela manmeri i mekim narapela tokples wankain olsem esperanto na klingon tokples long progrem na planti foamalisim long masematikis ol tokples i gat famili bilong tokples o lain long em pot mosbi o mosbi port moresby long tok inglis em i wanpela taun long papua niugini em i kapitol bilong kantri na ol opis bilong nesenal gavman i stap long mosbi emi stap insait long nesenel kapitol distrik na tu emi kapitol bilong sentral provins mosbi em i nambawan bikpela taun bilong papua niugini long yia manmeri i bin stap long mosbi papua niugini i kamap na planti manmeri i kam long painim wok long mosbi olgeta niuspepa na television na redio na planti beng na bisnis i stap long mosbi mosbi i gat bikpela wok bilong papua niugini istap long en sampela peles bilong ol motu na koitabu pipol i stap pinis long hap bilong mosbi taun bigpela peles bilong ol motu klostu tru long dauntaun emi hanuabada ol motu lain i save wokim traipela ron wantaim ol bot oli kolim hiri long baim na salim ol samting nau yet yumi tingting bek long ol hiri long wanwan yia long hiri moale long septemba long ela bis long yia wanpela bot bilong inglan i kam na painim basis long mosbi na tokaut olsem em bai giraun bilong ol nau nem bilong kepten bilong bot emi john moresby na emi givim nem port moresby long tingim papa bilong em sir fairfax moresby taim wo i stat long ol ami bilong amerika na ostrelia i kam na wokim traipela ami bes long mosbi planti pait i kamap long ol maunten namel long mosbi na oro provins na tu planti ol manmeri papua i lusim mosbi na go bek long ol peles bilong ol long dispela taim bihain long wo mosbi i kamap olsem kapitol bilong gavman na long taim bilong independens bilong papua niugini long mosbi emi kisim nem olsem kapitol bilong kantri ol i wokim planti nupela bigpela haus bilong gavman na nupela haus bilong palamen i op long long yia wanpela ripot itok olsem mosbi emi winim olgeta siti bilong wol olsem emi hap nogut oli tok olsem bilong wanem igat planti pasin nogut olsem rep stilpasin na kilim ol raskol i save wokim insait long siti igat planti ol liklik hap planti ol bikpela opis istap long mosbi taun planti ol opis bilong gavman na palamen istap long waigani igat planti bisnis na stua long boroko na tu igat tuaguba koki na maket bilong em badili gabutu konedobu matirogo tri mail kaugere korobosea fo mail gordons wantaim bikpela maket erima hohola morata gerehu faiv mail siks mail et mail nain mail na tu ol peles olsem hanuabada bilong ol motu lain saksak em i wanpela kaikai ol i save kaikaim planti long papua niugini long ol tais na ol ples daun em i nambawan kaikai bilong ol manmeri long papua niugini ol i save kisim saksak long tupela kain diwai wanpela metroxylon rumphii i gat nil na narpela metroxylon sagu i nogat nil long sampela kantri ol i save kisim saksak long wanpela diwai i narpela kain olgeta cycas revoluta ol i save sukarapim dispela diwai na bihain ol i wasim na troimwe pipia na kaikai tasol i stap i gat kainkain we bilong kukim planti manmeri i save tainim wantaim hot wara long kukim dispela kain saksak ol i kolim hotwara sampela taim ol i save praim long sospen tasol ol i no save priam wantaim gris maun hagen o hagen em i kapitol na taun bikpela tumas bilong westen hailans provins long papua niugini em i namba tri taun long papua niugini pot mosbi na lae i bikpela moa long em hagen i kisim nem long maun hagen wanpela bikpela maunten i stap klostu long taun long yia mick leahy na brata bilong em dan leahy tupela i kisim balus na tupela i painim ples wagi vali tupela painem ples we planti manmeri i stap liklik taim bihain tupela i kisim sampela ofisa wanpela ofisa husat i kamap wantaim tupela brata nem bilong em jim taylor na ol i kamap olsem nambawan waitman long wokabout i go long maun hagen ol i wokim wanpela liklik ples balus tu maun hagen en i gat wanpela bikpela ples balus nem bilong em i kagamuga ples balus maun hagen tu i stap long hailans haiwe rot we manmeri i ken kamap long lae na madang hailans haiwe em i wanpela rot i gat sel westen hailans i gat sampela mo rot tu tasol planti i no gat sel ripablik bilong pinlan tok pinlan suomen tasavalta o pinlan tok pinlan suomi emi wanpela kantri bilong noten sait bilong yurop pinlan i stap namel long tupela kantri swidan na rasia long taim bifo swidan i bin lukautim pinlan na pinlan emi hap bilong kingdom bilong swidan long yia rasia i bin kisim pinlan bihain long wanpela bikpela pait namel long swidan na rasia rasia i bosim pinlan inap long yia taim pinlan i bin kamap olsem wanpela independen kantri long yia inap long pinlan bin paitim tupela wo wantaim rasia we pinlan i lusim sampela hap graun i go long rasia tasol i holim istap independens bilong en bihain long i no bin gat pait namel long pinlan na ol narapela kantri pinlan i go insait long yuropien yunien long yia wantaim swidan na ostria lingwistikis i save i lukluk long tokples long manmeri nem lingwistikis ikam long tok inglis linguistics i min save long tokples lingua save long tokples em i gat tripela axis bikpela interes bilong theoretical lingwistikis em i wantaim i lukluk tokples long wanpela taim diachronic lingwistikis em i lukluk hau sampela tokples i kamap difren long bipo historikal lingwistikis i wanpela kain long diachronic lingwistikis em i lukluk histori bilong wanpela o mo tokples save long lingwistikis i bin statim wantaim diachronic lingwistikis tasol nau planti yunivesiti long amerika tisim mo theoretical lingwistikis bihain ferdinand de saussure na noam chomsky ol manmeri bilong lingwistikis i bin dilim theoretical mo long diachronic lev semyonovich vygotsky tok rasia em i wanpela man bilong saikolosi i kam long belaras vygotsky i tingting bung bilong manmeri igat sampela wok long intellectual divlopmen long pikinini tingting bilong em igat planti respect long stadi long divlopmental saikolosi edukesen divlopmen bilong pikinini na mo vygotsky i kamap long famili bilong juda na long taun bilong orsha long belaras hap bilong rasia dispela taim vygotsky i stat lainim lo long yunivesiti bilong mosko long mosko na pinisim stadi bilong em long em i kamap tisa long na em i statim lainim saikolosi long em i kamap long mosko gen wokim planti projek em i dai pinis long wantaim planti wok em i no pinisim yet tru jisas lotu emi wanpela independen lotu kristen sios i kirap long beijing saina long nau igat olsem milien manmeri i save bihainim dispela lotu long kantri istap long sikis kontinen sios emi stap long han bilong ol pentekostal lain bilong ol kristen tru jisas lotu emi bihainim wanpela pasin oli kolim wanbel pentekostal pasin skul bilong nem bilong jisas tok inglis oneness pentecostal theology jesus name doctrine dispela sios i stat long ostrelia long yia oli tok olsem oli laik bringim gospel long olgeta kantri pastaim long taim bilong jisas bai kamap gen dispela sios igat tenpela bilip na pasin siaman niugini emi nem bilong noten hap bilong papua niugini taim ol man bilong siamani i bosim i stat long yia taim wanpela kampani siaman niugini kampani i kam long rabaul na stat wokim ol plentesen long niu briten niu ailan bogenvil na momase rijen long dispela taim kampani emi olsem wanpela gavman bilong hap long yia gavman bilong siamani i kam na tokim kampani olsem gavman yet bai bosim nau long yia ami bilong ostrelia i kam na rausim ol lain bilong gavman bilong siamani na gavman bilong ostrelia i bosim dispela hap nau inap long independens bilong papua niugini long yia unserdeutsch siaman bilong yumi long tok jeman o kriol siaman bilong rabaul emi wanpela tokples istap pinis long papua niugini as tokples bilong en emi tok jeman ananit long manmeri i save long dispela tokples nau na olsem bilong ol istap long niu briten long taim bifo igat sampela manmeri long noten hap bilong ostrelia i save long dispela tokples ol manmeri husat i save long unserdeutsch ol i save long tupela tokples o antap ol i save long tok jeman tok inglis tok pisin o kuanua bikpela hap bilong ol manmeri husat i save long dispela tokples oli lapun liklik nau dispela tokples i stat long taim bilong siaman niugini long is niu briten namel long ol pikinini tolai i no gat papamama na ol saiman sista bilong sios i lukautim bihain long taim bilong siaman niugini na wantaim ol senis we ol manmeri i save raun long ol hap bilong papua niugini na long wol na marit long ol narapela hap dispela tokples i go daun na nau i no gat planti manmeri i save long en sampela hap tok long unserdeutsch i go insait long tok pisin pinis ol manmeri husat i save long tok jeman inap harim unserdeutsch na save long en foa pla memba blong guadalcanal memba blong parliament mp i tok em i tru bai ol i lusim gavman blong praim minista manasseh sogavare sapos em i givim ol gun go bek long local polis fos tasol ol ibin tok tu olsem ol ino salim wok em ol i givim igo long attorney general julian moti na police commissioner jahir khan wanpela kivung bilong ol guadalcanal lida ibin singautim gavman long rausim wanpela plen bilong givim ol gun bek long polis wantaim tu long ol wok igo long mista moti na komisena khan tasol central guadalcanal mp na wanpela maus man bilong dispela pla mp peter shanel ibin tokim solomon star ol i bilip gavman ino bin brukim long taim em i makim mista moti and komisena khan tasol em i tok ol ino sapotim tingting bilong givim gun go bek long sampela dipatment bilong police force to july archive praim minista bifo b long cook ailans sir thomas davis i dai pinis krismas blongen cook islands nius sevis i ripot olsem ol ibin kisim sir thomas igo long hausik tupela dei igo pinis tasol ol ino tok aut iet long public hau em ibin dai em ibin praim minista namel long na na queen ibin givim em mak olsem wanpela knight long sir thomas ibin nambawan cook islander long pinisim stadi bilong em long kamap wanpla dokta insait long new zealand na bihain ibin igo bek long kantri blongen long traim mekim gut helt sistim blong kantri ol nupela stadi i painim olsem male circimcision oa rausim skin long sem long man inap daunim binatang b long sik aids igo bikpela taim asia pacific rijon i gat samting olsem million pipol i kisim pinis hiv na aids gavman bilong australia i bilip taim i kamap hiv aids bai nap kilim wan poin faif milian pipol insait long indonesia na mo long tausen insait long papua niugini wanpela international aids society conference insait long sydney ibin harim tede olsem ol male circumcision i ken daunim dispela sik igo daun long pe sen gabriella rossitto i ripot long mitin olsem circumcision ibin stap planti tausen yar na samting olsem pesen ol man raun long wol i kisim dispela tritmen pinis ol save lain long dispela international aids miting i tok wanpela bikpela samting longen em long pasim sik hiv igo insait long ol kantri bilong africa professor robert daly b long america i tok salens longen em long sanisim pasin kalsa na tingting blong ol gavman long wan bel long usim insait long wan wan kantri blong wol presiden bilong new caledonia marie noelle themereau i tok aut long em bai pinis long wok blongen new caledonia i hap bilong france pasifik niusman campbell cooney i ripot ol ibin makim presiden marie noelle temereau olsem president blong new caledonia insait long tasol niusmeri wantaim radio djiido long noumea maggie poigouns itok presiden themereau ibin givim tok save long pinis blongen bifo olsem em i tingting long lusim politik dispela i min ol i pinisim tu kabinet bilong new caledonia na ol memba bilong en bai kirapim wanpela caretaker gavman insait long wanpela ten foa dei nesinal kongres oa palamen bai makim husait memba ov palamen mp bai kamapim gavman na husait bai kisim wok minista na dispela nupela kabinet bai makim nupela presiden ol laspela wok traim bilong pasim stop wok bilong ol fiji nes ino karim kaikai memba bilong fiji nursing association ibin vot long mekim stop wok bihain long militeri gavman ibin katim pei bilong ol lo ng faif pesnet long stat bilong dispela yar ol las minit wok traim bilong gavman bilong pasim stop wok ibin feil insait long ol toktok tede moning wantaim ol nes husat ino ibin laikim narapela tingting bilong peim ol luini latuua general sekreteri bilong fiji nusing association i tok ol bikpela hospital long fiji bai bungim heve tasol ol bai igo halivim tasol ol emergency keis blanking while on holiday keep don t archive this particular news article undergoing glossary evaluation wanpela pater b long itali husait ol ibin kidnap long pilipin ailans ol i larem em fri nau na nau i stap orait long wanpela military kemp insait long zamboanga provins long saut b long kantri shirley escalante i ripot dispela pater ibin stap kalabus long han blong ol paitman long de olgeta chief bilong national polis i tok pater giancarlo bossi i stap orait tasol em ibin igo bun kakaruk olgeta polis bai escort im em igo long kapital manila ol gavman ofisa itok bai oli sasim ol lain i kisim pater ananit long ol nupela anti terrorism lo polis fos ibin painim pater long wanpela olple abeis b long rebel pait man mdash moro islamic liberation front mdash insait long lanao del sur provins long saut b long kantri ol ino bin peim mani long larem fri patet tasol taim ol nius lain ibin toktok wantaim em pater giancarlo bossi i tok tenkyu long pilipin atoriti na autim bekpela bel sori b longen igo long dai blong wanpela ten foa pilipin soldia husait ibin dai insait long wanpela gun pait wantaim ol rebel long wik igo pinis long traim painim em blanking while on holiday save don t delete this evaluation glossary at this time military ol manmeri em olegeta b long amed foses nau go bek long nius atikel pater nem olpela i kallim roman katolik minista oa priest go bek sasim charge to make a charge bek escort wanpela manmeri wokabout klostu arapela manmeri nau go bek long nius atikel panama emi wanpela kantri bilong sentrel amerika klaimat bilong panama tropical tasol i gat moa ren long hap bilon atlantic olsem long hap bilong pacific kapitol siti i stap long hap bilong pacific wet sison i kamap long mun june september nambaut siti i gat liklik nesenel park nem bilong em parque natural metropolitano panama i gat bigpela biodaivesiti i gat plenti kain diwai na pisin na binatang na tupela kain slip kapul bifo panama emi wanpela hap bilong kantri kolambia tasol ol american i halivim ol kisim indipendens long yia bihain indipendens ol i bin katim traipela sotkat bilong ol bot nem bilong em panama canal nau ol bot ikam long solwara atlantic nap go long canal long solwara pacific na ol i sevim bigpela taim ol american i atakim panama long yia na rausim dikteta manuel noriega na tromwe em long kalabus nau i gat demokrasi presiden i stap faivpela yia tasol na em i no nap sev tupela taim stret em mas wet wanpela taim bifo em nap run gen long ilekshan toksave long ol raits bilong ol manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun em i wanpela bikpela toktok long ol rait bilong ol manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun em i stap long yia long luksave olsem olgeta manmeri mas igat respek na olgeta manmeri long dispela graun igat wankain raits long bihainim laik bilong ol long gat lo na oda na gat gutpela sindaun long ol hap nambaut taim manmeri i no luksave long raits bilong ol narapela manmeri dispela tingting we ol manmeri mas gat fridom long toktok gat fridom blong igat bilip fridom long noken poret na fridom long laikim ol kainkain samting dispela em i bikpela samting bilong olgeta manmeri long wanem em i gutpela stret sapos man i no inap hariapim narapela long halivim em olsem laspela samting long i go egensim man o meri igat olgeta pawa insait long kantri na husat i save lukautim ol pipol bilong em long nogut pasin tasol na dispela raits blong ol manmeri em lo bai lukautim na banisim long wanem em i gutpela stret long strongim pasin bilong kamapim gutpela sindaun namel long ol kantri long tingting bilong ol manmeri we i memba bilong yunaited nesens insait long jata strongim gen bilop bilong ol long raits bilong manmeri long soim respek na long soim olsem wanwan man na wanwan merigat raits na bai ol i strong long kamapim gutpela sindaun long ples bilong ol na kamapim gutpela laip long laik bilong ol wanwan yet we wanwan memba kantri bin tok long kamapim wantaim yunaited nesens pasin bilong respektim na lukautim raits na fridom bilong manmeri long dispela olgeta manmeri mas save long raits na fridoms em i wanpela bikpela samting tru bilong wanwan manmeri nau olsem na jenerol assembli tokaut long dispela toksave long raits bilong manmeri long olgeta hap bilong dispela giraun long kamapim wanpela wei bilong olgeta manmeri na olgeta kantri na olgeta wanwan manmeri na olgeta samting i save mekim kamap komuniti tingim dispela toksave ol i mas skulim ol man meri bilong strongim insait long wanwan kantri na tu long ol narapela kantri yumi olgeta mama karim umi long stap fri na wankain long wei yumi lukim i gutpela na strepela tru uumi olgeta igat ting ting bilong wanem samting i rait na rong na mipela olgeta i mas mekim gutpela pasin long ol narapela long tingting bilong brata susa yumi manmeri igat olgeta raits na fridom i stap long dispela toksave na noken skelim ol kainkain ol nammeri long ol samting olsem kala bilong skin em man o meri tokples lotu politik o ol narapela tingting kantri o wanem hap yu kam long en ol samting yu i gat taim ol manmeri bon o ol narapela samting moa yet noken mekim narapela samting long ol manmeri long as bilong wok politiks wok jastis o wok namel long ol kantri ilong dispela giraun o hap ol manmeri i kam long en sapos em i free o narapela kantri i lukautim i nogat gavman bilong ol yet o i aninit yet long pawa bilong king na kwin yumi olgeta igat rait long stap laip fri na sef nogat manmeri mas stap na wok olsem slev yumi olgeta i mas stopim wok slev na wok bilong salim ol manmeri olsem slev nogat wanpela manmeri igat rait long givim pen nating long narapela na bagarapim nem kros pasin nogut o nogut wei bilong panisim manmeri olgeta manmeri long olgeta hap igat rait long luksave blong lo maski yu wanem kain man o meri yumi olgeta igat wankain raits tasol long lo sapos lo ino luksave long yumi wankain yumi gat rait long tokaut long lo olgeta manmeri igat rait long kot long sanap long kot na kisim kompensesen sapos narapela manmeri o gavman i no bihainim mama lo bilong kantri bilong yumi nogat wanpela man o meri o polis igat pawa long holim yu nating o rausim yu long haus bilong yu o long rot na kalabusim yu long rumgat o rausim yu go stap long narapela ples o kantri ol manmeri igat rait long sanap na harim kot long ples klia na husat i harim kot i mas stap fri long ol kainkain tingting long wokim gutpela tingting nogat wanpela man o meri igat rait long go insait long haus bilong narapela man o meri o nogat rait long lukim pas bilong narapela man o meri o holim o lukim samting bilong narapela man o meri na tu i nogat man o meri igat rait long bagarapim nem bilong narapela man o meri o daunim nem bilong em na lo mas stap long banisim dispela kain ol hevi o pasin olsem yumi olgeta igat raits long tingting long ol kainkain samting lotu na bilip tu na yumi igat rait long senisim ol dispela tingting tu na yumi igat rait long stap olsem olsem yu yet o wantaim narapela na skelim tingting na bilip wantaim ol narapela yumi olgeta igat rait long tingting na tokaut na narapela man o meri nogat rait long stopim yu na tu yumi gat rait long putim tingting long niuspepa radio na tv olgeta manmeri na pikinini i wanpela memba long sosaiti igat rait long stap long gutpela laip na gutpela sindaun igat rait long kisim halivim long kantri na ol wanem kain halivim save kam long ol intanesenel lain tasol ol wanwan manmeri mas bihainim laik bilong ogenaisesen na riso bilong gavman yumi olgeta igat rait long malolo na wok sotpela taim tasol na tu yumi igat rait long kisim pei long taim bilon maolo yumi olgeta igat rait long gavmen bilong mipela long kamapim dispela kain ol lo long kantri bilong yumi na olgeta kantri long wol i mas igat gutpela sindaun na wok bung wantaim no at wanpela narapela man o meri o kantri inap long usim dispela human raits lo long kamapim birua long narapela o bagarapim ol raits na fridom bilong yu ol senis getim mi long websait st peter s college emi i wanpela bikpela katolic sekendary skul bilong ol mangi pikinini man tasol na em i stap long sentrol auckland citi dispela skul emi stap namel tru long auckland citi long new zealand bigpela bilong em i winim olgeta katolik sekendari skul long new zealand ol kristian brothers ol bin kamapim dispela skul long yia tasol long yia ol man we ol i no missionary ol lukautim dispela skul em i givim ol bikpela mangi national certificate of education achievement assessment system ol i kolim long ncea na cambridge international examinations ol i kolim long cie skul em i save enrolim seven pela ten student long overseas ol big name man we ol i bing skul long dispela skul em sir michael fay em i wanpela bisines man na man bilong drivim ol liklik boat wantaim sel na sam hunt em man bilong raitim poetry website bilong college moto bilong skul to love and to share amare et servire kain college skul bilong ol mangi tasol long grade i go long grade adres bilong skul mountain rd epsom auckland nam belong prinsipol bilong skul k f fouhy kamikaze neim bilong em long tok siapan minim kami anutu god kaze win as bilong dispela tok i kam long taim iet bipo taim ol kong kong i pait pait i bin kamap namel lo ol mongolien na lo siapan ol i pait hundred pela ia igo taim pait i kamap ol siapan i kolostu lus tasol wanpela strong pela win kam na bagarapim ol ami bilong ol mongolian lo s ol sianpan pait lo big pela wold wo tu ol ino poretim ol narapela counrti na pait pait uan taim olgeta lain olsem amerika na ostrelia na indonesia na pilipin na china na koria na chaina planti kong kong and uaitman kantri taim ol siapan i lus na olgeta bullet and gun na soldia bilong ol i pisin na daim ol kisim olgeta yang pela lik lik mangi lo ai skul na lo uni na treinim lo kamap pilot taim lo trein pinis ol save kisim uan pela balus na flaim na krasim ol balus bilong ol goes insait lo ol sip lo kilim soldia and sinskim sip blong fait kainkain lain i gat kainkain famili long yurop ol manmeri i sindaun wantaim mamapapa na pikinini long en tasol bipo ol lain yurop i sindaun long wanpela haus wantaim mamapapa pikinini ol mamapapa long mamapapa braadasusa long en na bikpela famili i stap wantaim long wanim ol i mas lukautim planti samtin wantaim ol meri i wok long haus na ol man i wok long gaden o long bisnis blong en nau i gat planti kainkain famili long yurop meri tasol i sindaun wantaim pikinini bilong en o man tasol wantaim pikinini bilong en sapos mamapapa indai pinis pikinini bilong ol i stap long narapela lain i lukautim en sapos mamapapa i save bagarapim pikini na paitim ol ol lain gavman i tekawe pikini bilong ol nogut lain na givim em long arapela manmeri i mas lukautim gut long en olgeta kainkain lain i gat narapela kain famili tasol olgeta famiii i gat pasin bilong lukautim meri na pikinini long wanwan kantri ol man i no save sindaun wantaim meri bilong en long wanpela haus ol brada bilong meri i lukautim dispela meri na pikinini bilong en long arapela lain man i gat planti meri na planti pikinini arapela lain tude i no save karim pikinini longwanim ol i no laik kirapim planti manmeri tumas long graun long png famili bilong manmeri i tu lain bilong asples na wantok bilong en histori em i save long as blong kain kain lain na ples blong en long yurop na amerika na ostrelia ol manmeri i gat save long rait longtaim bipo na ol i raitim histori bilong en na tu long taim bilong tumbuna long ol lain blong yurop ol manmeri i wokim tok histori na sindaun wantaim na toktok long taim blong tumbuna na taim bipo nem blong dispela pasin i oral history histori long papua niugini i stap long ol toktok blong tumbuna planti manmeri yet ol i lusim tingting blong histori blong en long wanim i no bin kisim save long ol mamapapa na mamapapa bilong en igo igo long taim blong tumbuna sapos olgeta manmeri blong png bai lusim tingting long lain blong en mipela nogat histori bilong mi yet tasol histori blong ol waitpela lain i bin kam long png ol waitpela lain i bin i kam ol inap rait na ol raitin histori bilong yumi ol i lukim pasim blong yumi na wokim tingting long as blong dispela pasim dispela kain buk long ansropoloji na colonialism yet i no histori tru bilong yumi em i histori bilong ol waitpela lain i bin i kam na lukluk yumi histori bilong mi i no kirapim long taim bilong colonialism tasol nogat histori bilong yumi i longpela tumas sapos yu gat save long manmeri bilong png i bin raitim histori bilong yumi o yu gat save long wanpela stori bilong histori long png yu laik raitim en hia abus o animal em i wanpela kain tingting i gat laip ol yet i no inap mekim kaikai em i save kaikai sayor o arapela abus sampela i gat bun ol i kolim vertebrates egsempel pisin mamel reptail na pis arapela no gat bun ol i kolim invertebrates egsempel binatang pisin aves save palai na wokim kiau balus kakaruk kumul muruk etc mamel mammalia igat gras na ol i no wokim kiau iksept nil kapul sikau kapul bulmakau man bea bear etc reptail reptilia i no nap palai na i no gat grass na ol i wokim kiau pukpuk snek etc pis pisces stap long wara binatang arthropoda liklik tumas bataplai anis etc krowesia tok inglis croatia tok krowesia hrvatska em i wanpela kantri long yurop kapitol na nambawan bigpela taun tumas bilong dispela kantri em i zagreb tokples bilong krowesia em i tok krowesia krowesia i gat kaunti olsem provins na biktaun zagreb na bikpela bilong en em i km em i gat klaimet bilong solwara bilong graun long namel tok inglis mediterranean sea na kontinen solwara bilong krowesia em i gat mo long ailan krowesia i gat manmeri na lotu bilong planti manmeri em i lotu kristen katolik long taim bifo krowesia em i hap bilong yugoslavia long yia taim krowesia i bin kamap olsem wanpela independen kantri bihain long i no bin gat pait namel long krowesia na sebia krowesia em i wanwan memba kantri bilong yunaitid neishins nato wto cefta na kaunsil bilong yurop bihain long yia krowesia em bai memba bilong yunion bilong yurop ranko matasovi mei em i man bilong krowesia em i bikpela long histori long lingwistikis em i stadim indo yuropien famili bilong tokples na em i lukluk histori bilong tok krowesia baltik famili bilong tokples slavik famili bilong tokples keltik famili bilong tokples na mo tokples long kokesen em i man bilong zagreb em i bin stadim lingwistikis na pilosopi na em i bin dokta save long lingwistikis yia tok inglis a theory of textual reconstruction in indo european linguistics em i bos long historikal lingwistikis long pakulti bilong pilosopi long zagreb em i memba long akademi bilong krowesia long save na tumbuna tok inglis the croatian academy of sciences and arts tok krowesia hrvatska akademija znanosti i umjetnosti yia em i raitim plani pepa long save tok krowesia tok inglis tok rasian na moa em i tanim i bikpela samting pepa long tok latin tok gris tok lituwenia tok hitait tok aialan tok wels tok inglis na moa goran vob zagreb me epril i bin man bilong pilosopi na lajik long krowesia mama i karim em long me yia long zagreb wanpela taun long krowesia em i bin stadim pilosopi na tok inglis em i kamap tisa long na em i bin bos long lajik long pakulti bilong pilosopi long zagreb em i bin dokta save long pilosopi yia long tok krowesia fregeovo pojmovno pismo i zasnivanje moderne logike tok inglis frege s begriffsschrift and the foundation of modern logic tok pisin begriffsschrift bilong frege na as long nupela lajik em i stadim tok saina na tok siapan long yia na i bin lusim krowesia na i go long inglan long oxford em i laikim gottlob frege bertrand russell na ludwig wittgenstein tingting bilong em igat planti respekt long stadi long pilosopi pilosopi long tokples lajik na tok saina na tok siapan em i dai pinis long epril long zagreb goran vob i raitim pinis planti buk buk bilong em i em i raitim plani pepa long save tok krowesia tok inglis tok saina na moa malesia tu nem bilong malaysia emi wanpela kantri stap long southeast esia emi brukim namel tu pat long south china sea bikpela hap long malay peninsula klosap straits of malacca long wes na klosap south china sea long es narapela hap bilong kantri stap long north long ailan long borneo wes long not philippines i stap klostu palawan ailan emi nem bilong kapitol kuala lumpur gavman sistem bilong malesia wankain westminster parlimen sistem long lo sistem bilong malesia as common law malesia gat planti res na lotu mo tru manmeri bilong malay res tasol long hap chinese res na indian res long india official tok ples emi stap tok malay tasol planti pipel bilong malesia tok inglis tu official lotu bilong malesia emi stap islam tasol non malay citizens inap gat narakain lotu pop francis long tok latin ol i kolim em franciscus em i namba papa santu bilong katolik sios trupela nem bilong em i olsem jorge mario bergoglio mama i karim em long taun buenos aires long kantri argentina long disemba taim pop benedict i tok olsem em i no ken inap long continue olsem papa santu ol kardinal i makim kardinal bergoglio olsem nupela pop na em i senisim nem bilong em jorge na kisim dispela nupela nem francis pastaim long em i kamap pris em i bin wok olsem tisa em i kamap pater long yia em i bin wok olsem provincial supiria bilong ol jesuit pater long argentina na tu em i bin wok olsem rekta bilong planti skul long mei long yia pop jon pol ii i makim pater bergoglio olsem bisop bilong daiosis bilong oca na tu olsem auxiliary bisop bilong daiosis bilong buenos aires long pop jon pol ii i makim em olsem kardinal bilong mama sios na taim dispela pop i dai ol i tok olsem ol i laik makim kardinal bergoglio olsem pop tasol bihain ol i makim kardinal ratzinger na kardinal ratzinger i kamap pop na kisim nem benedik bergoglio em i bin presiden bilong ol bisop bilong argentina na long march ol kardinal i makim em olsem pop em i namba wan pop bilong ol jesuit pater na em i namba wan pop bilong america tu cingagoler merupakan sebuah kampung yang tidak jauh dari jalan raya hanya berjarak sekitar kilometer an sekitar km dari garis pantai kini tahun di kampung ini rembesan teknologi dan pengaruh luar sudah amat sangat mempengaruhi tayangan televisi pengaruh penggunaan hp dan gaya hidup lain dari pengusaha lokal yang menunjukkan kemewahan materi menjadi bahaya laten yang amat sangat membahayakan dalam tahun terakhir masyarakat cingagoler dibuat terperangah dengan mahalnya harga bahan tambang mineral terutama batubara dimana pengusaha lokal mampu menunjukkan kekayaan materi yang melimpah dengan tampilan fisik yang luar biasa lantas bincang keseharian masyarakat di warung kopi selalu tidak lepas dari obrolan tentang kekayaan materi mereka yang meraup untung materi dari kekayaan bahan mineral di tanah sekitar cingagoler ternyata tidak berbanding lurus dengan konsep konservasi lingkungan yang terjadi malah sebaliknya hutan dirusak pepohonan kecil ditebang untuk menyangga lubang tempat menggali batubara agar tidak ambruk inilah persoalan mendasar yang menjadikan kami membentuk komunitas yang bergerak di dalam bidang usaha kecil yang berbasis pelestarian lingkungan komunitas ini adalah komunitas macing usaha yang digarap adalah ternak nyiruan dengan pelestarian lingkungan seperti dipaparkan di muka dalam sebuah wawancara dengan penggiat petani lebah keberadaan madu di kampung cingagoler ternyata sudah berlangsung lama pada tahun an lebah masih tersebar di bukit hutan pohon dan lainnya sifatnya masih liar atau belum diupayakan diternak di sekitar rumah penduduk namun pada tahun an penduduk cingagoler mulai berinisiatif untuk merumahkan lebah lebah yang dulu tersebar di hutan kini mulai dipancing dirumahkan ke dalam tempat yang dinamakan parungpung ketika lebah di hutan semak sudah masuk ke dalam parungpung stup dengan menggunakan teknik dan cara tertentu akhirnya koloni sarang stup tersebut di bawa ke sekitar rumah rumah penduduk dari fenomena inilah kemudian kebiasaan ini dicontek oleh penduduk lain sehingga sebagian penduduk menjadikan ini sebagai sebuah hobi seperti halnya mengurus ayam kampung di rumahnya masyarakat cingagoler melakukan budidaya ini untuk kepentingan sendiri ternak madu dilakukan untuk memenuhi kebutuhan lauh nasi apa sebab karena dari nyiruan inilah penduduk sekitar bisa mendapatkan anak lebah untuk kemudian dimakan dengan cara di pais pepes penduduk biasanya memakan pais ini bersama nasi dalam hidangan makan berat ni mat dan katanya penuh gizi itulah yang menjadikan penduduk sampai sekarang menyenangi pepes lebah wanpela sel emi liklik moa yet samting i stap laif olgeta samting i gat laif olsem diwai ol enimol na ol manmeri i gat planti tumas sel dispela graun i gat planti difren kain sel sampela ol save kisim lait b long san na wokim kaikai b long ol yet narapla kain sel olsem dispela kain ol manmeri i gat save kaikai narapla samting yu no inap lukim sel ol liklik tumas wanpela sel i gat difren kain samting b long helpim em wok yu bai kolim dispela samting organel wanpela organel emi save givim tok long olgeta sel long wokim difren kain samting olsem protin na ol narapela sel nem b long dispela organel emi nuklios palawan ofisel nem palawan provins tok inglis province of palawan tok filipin probinsya ng palawan tok cuyonon probinsya i ang palawan paragua i ailans provins blong filipin palawan i stap long mimaropa rijin o namba b rijin palawan i bikpla olsem long ol provins blong filipin kapitol blong en i puerto princesa city narapla nem the philippines last frontier ailans blong palawan i stap long namel long mindoro ailans long not is na borneo ailan long saut wes palawan ailans i stap tu long namel long wes filipin si long wes na sulu si long is nem blong palawan i kam long nem blong bikpla ailan blong ol ailans blong palawan nem blong en i palawan tu palawan i mekim blong planti ailan palawan bikpla ailan na planti liklik ailan raun en wan kain busuanga ailan coron ailan na culion ailan we ol manmeri husat i gat sik leprosy i stap long taim bipo long not balabac ailan long saut long is i gat cuyo ailans magsaysay ailans na cagayancillio ailans we tubattaha reef i stap longen long wes palawan i gat planti liklik ailans blong kalayaan palawan i gat planti hap em i municipalities bipotaim histori blong palawan i bin painimaut long robert fox long yia s em i painim wanpla bun blong homo sapiens husat i gat yia tasol bun ya i gat moa krismas olsem long ol bun blong filipin robert fox givim nem blong bun tabon man as bun i bin painim long tabon cave long quezon municipality i stap saut long palawan bikpla ailan palawn na tagbanwa manmeri em i nambawan manmeri i stap long palawan long taim bipo yet em i tret long narapla manmeri blong narapla ailan husat i gat bot palawan bikpla ailan tu i gat batak manmeri em i nogat batek blong malaysia o batak blong sumatra em i wanblut long ol aeta manmeri husat i stap long narapla ailan blong filipin olsem na batak manmeri tu i wanblut long ol melanesian manmeri manmeri i stap long narapla ailan blong palawan em i cuyonon manmeri long ol cuyo ailan calamianes manmeri long calamian ailan long th century palawan i kisim planti imigren husat i stap long narapla ailan laik luzon mainland ilo ilo provins na narapla ailan planti em i stap long narra municipality na puerto princesa city filipin em i wanpela kantri long esia kapitol long emi manila pilipin em i gat manmeri ofisel nem tok filipin republika ng pilipinas tok inglis republic of the philippines tok pisin republik blong filipin em i wanpla independen ailan kantri i stap long saut is esia na wes pasifik filipin i mekim ailan tripla bikpla hap long ol displa ailans em i luzon long not visayas long namel na mindanao long saut kapital blong em i manila na biktaun i gat moa olsem manmeri long ol i quezon city tupla biktaun olsem hap long metro manila o ncr rijiin filipin i gat wes filipin si na saut china si long wes filipin si na pasifik long is celebes si long saut na babuyan chanel long not filipin i kisin banis wantaim long taiwan long not na palau long is na indonesia na malaysia long saut filipin i stap long pacific ring of fire na equator olsem na filipin i kisim planti birua wankain earthquake na typhoon tasol em i kisim tu wanpla bikpla bikbus na ol abus na binatang long wol filipin i mekim klostu square kilometers na i kisim million manmeri em i namba long bikpla namba long manmeri long wol na namba long esia million manmeri blong filipin tu i stap long narapla kantri autsait blong filipin planti narapla manmeri i stap long filipin nambawan manmeri husat i stap long filipin long taim bipo em i negrito manmeri negrito i kamap long melanesian famili ostronesian manmeri i stap tu long filipin em i tagalog cebuano bikolano palawan tagbanwa na narapla kain manmeri husat i stap long filipin nau manmeri blong filipin i tret wantaim long chinese indian malay na muslim manmeri dastawe planti liklik kantri husat i kisim planti samting blong narapla kantri husat i mekim tret long em i mekim long filipin long taim bipo ferdinand magellan i kamap long homonhon ailan long is samar provins nau long krismas em i as long spain i kisim filipin olgeta long wokabaut man blong spain ruy lopez de villalobos i givim nem long ol filipin ailan las islas filipinas em i kisim nem ya long nem blong king blong spain em i philip ii narra em i first class municipality i stap long palawan provins filipin census i rit narra i kisim manmeri narapla long spelim nem blong pterocarpus indicus diwai blong kantri long filipin em i spelim tu national resttlement administration progrem ya i bin wokim long namba sikis mun we manmeri blong luzon ailan husat i nogat graun i senisim ples blong en long ya long namba sikis mun municiplaity of narra i bin wokim long presiden ferdinand marcos narra i kisim narapla nem rice granary of palawan as narra em i nambawan ples we rais i wokim long palawan ailan municiplaity ya i gat anihan palay singsing i save kamap long namba ten mun rasa ailan i stap long narra we katala abukay kalangay narra i gat planti tok ples o red vented cockatoo pisin i stap na tu i stap narapla abus binatang o pisin narra i gat barangay liklik hap kamano kamano kafe em i wanpela tokples long isten hailans provins long papua niugini sampela ol lain i save kolim kamano olsem tok ples kafe kamano kafe i gat wanpela samting long grama bilong en na ol i kolim nem bilong em sen bilong sentens planti ol lain tok ples papua i gat grama olsem dispela olsem long tok ples kamano taim yu stori yu mas usim wanpela kain tok bilong wok pastaim na narapela tok bilong wok bihain wanpela master i lainim tok ples kamano na i tok olsem tok ples kamano i gat naispela grama olsem long wanem long tok bilong wok i kamap pastim long stori dispela tok bilong wok i soim yu husait wokim dispela wok na hamas manmeri i wokim wanpela sentens i kamap hia ivolusan inglis evolution emi senis i kamap long milian yia na pradusim planti kain enimol na planis ol senis liklik tasol ol bikam bigpela bihain longpela taim charles darwin em i fes saintis i tingim long ivolusen em tingting ivolusan wok bikos long netirel seleksan em tingting olsem ol tumbuna bilong man wankain mangi monkeys na ol i senis long bigepla taim olsem milian krismas na bikam ol man na meri ol arapela enimol na planis tu i kamap long ivolusan bihain darwin ol saientis stadi unives na painim nois bilong criesen bilong em ol i kolim criesen bilong unives bigpela bang inglis big bang larry orsak saientis bilong amerika speselist bilong bataplai mama i karim em long usa long oktoba em stadi na wokim phd long kaliponia long em i wok planti yia long papua niugini fes long wau morobe provins na bihain long madang na lae em wokim bigpela wok long sevim na lukautim biodaivesiti ol kain diwai na plaua na pisin na binatang bilong papua new guinea em halivim sevim bigpela bus long baitabag viles na wokim wantaim ol lain bilong viles philippe cunoud wokim sompela stadi wantaim em long ol bataplai i luk olsem spaida spider mimicry ol i no pablisim dispela stadi tasol larry orsak pablisim long spider mimicry bifo em stat wok long unitech lae long na halivim planti studen long png em kisim studen bilong png long usa na soim ol kantri bilong em yet em wok planti na slip liklik em dai pinis long papua niugini long hatpen heart attack long julai ol planim em long baitabag viles klostu long ol wantok na pren bilong em malesia tu nem bilong malaysia emi wanpela kantri stap long southeast esia emi federation long stet na nesenal teritori emi brukim namel tu pat long south china sea bikpela hap long hapailan malay peninsula klosap straits of malacca long wes na klosap south china sea long es narapela hap bilong kantri stap long north long ailan long borneo wes long not philippines i stap klostu palawan ailan emi nem bilong kapitol kuala lumpur nesenal kapitol i bin muv long nupela bikpela taun long putrajaya nupela taun i bin disain long administresen long kantri gavman sistem bilong malesia wankain westminster parlemen sistem lo sistem bilong malesia i inap klostu wankain sistem bilong britain long common law malesia gat planti res na kalsa na lotu mo tru manmeri bilong malay res tasol long hap chinese res na indian res long india opisal tok ples emi stap tok malei bahasa melayu tasol planti pipel bilong malesia i save tok inglis tu opisal lotu bilong malesia emi stap islam tasol arapela man o meri bilong kantri inap gat narakain lotu barraba i viles long new england rijon long niu saut wels long ostrelia bipo viles i bikples bilong distrik barraba shire viles na distrik i joinim wantaim distrik bilong tamworth regional council long barraba i stap long bikpela eria bilong ol balus bilong bundarra na barraba dispela eria i sambai bus bilong balus regent honeyeater anthochaera phrygia em i balus no stap tumas barraba i stap kilomita notwes long sidni kilomita sautwes long brisben na kilomita not long tamworth em i biktaun klostu winim bilong olgeta wara manilla i ran arere long viles barraba i stap long rot fossickers way na i stap long ol maunten nandewar range manmeri aborijini ol kamilaroi i stap long ples bipo ol yuropen i kamap namba wan yuropen em i kam long dispela distrik i allan cunningham em i bin kamap long ples long em i bin man bilong painim nupela ples na saveman i laik kisim save long ol gutpela diwai bus samting ol i kirapim namba wan fam barraba station pinis long distrik long o ol i makim ples long viles pinis long painimaut long gol i bin kamapim viles ol i kirapim namba wan pos opis pinis long na ol i kirapim namba wan skul pinis long ol i wokim namba wan lotu angliken pinis long na ol i kirapim namba wan beng pinis long tu ol i wokim namba wan hotel commercial hotel pinis long na ol i wokim haus kot pinis long ol i tokautim barraba viles long ol i wokim haus sik pinis long na ol i wokim namba wan lotu metodis pinis long ol i kamapim niuspepa bilong ples the barraba gazette long ol i wokim lotu katolik pinis long rot bilong tren i kamap long barraba long tasol las tren i ran long barraba long na ol i rot long tren pasim pinis long ol i wokim banis bilong wara bilong connors creek pinis long bilong kamapim wara saplai long viles ol i painimautim bras long tok inglis copper pinis long gulf creek long na ol i kirapim namba wan bras main pinis long gulf creek i stap kilomita notis long barraba ol i kirapim liklik viles pinis em i bin gat hotel skul na pos opis dispela main i bin bras min em i bikpela winim olgeta long niu saut wels bilong na liklik viles i bin gat manmeri long en tasol ol i pasim dispela main pinis long ol yia ol i pasim pos opis bilong liklik viles pinis long ol i lusim liklik viles pinis ol i bin main asbestos kirap long i go inap long long woodsreef em i liklik viles stap kilomita is long barraba ol i wokim main i go bikpela moa long main i bin wokim ton long waitpela asbestos main i bin lusim ton long waitpela asbestos na ton long ol bikpela ston ol i bin no laik olgeta asbestos i kamarupim hekta na hip i go inap mita antap long nius bilong televisen i tok long wari long abestos em i ating mekim sik menmeri bilong barraba abestos diseases foundation of australia ol i bin singaut long we gavman mas stretim ples bilong main ol i bin singaut long tu nogat manmeri i no inap i go long ples bilong main rot i bin go long hap ples bilong main tasol ol i pasim dispela rot pinis long ol i lusim liklik viles pinis helt sevis hunter new england health i bin mekim stadi long ol problem bilong helt tasol ol i no lusim dispela stadi yet ol i kirapim diatomit long tok inglis diatomite o diatomaceous earth main pinis long ol i yusim diatomit bilong wokim ol paura bom ol pilta ol polis long rubim ol poisin bilong kilim i dai ol binatang ol samting bilong stapim hot o kol i kam insait long egrikulta na pasin bilong wokim brik man i inap painim plenti ston em i pe antap tru man i inap painim ol piksa bilong ston tu ol fem bilong ples i gat bulmakau long mit sipsip long mit na wul o wit ol taim bilong biksun long barraba i hot na i ren ol taim bilong kol long barraba i kol na i drai de em i bin hot winim bilong olgeta i gat c de em i bin kol winim bilong olgeta i gat c averes ren bilong wanpela yia i milimita de em i gat plenti ren i pundaun bilong winim olgeta i februari long dispela de i bin gat milimita bipo ol i wokim banis bilong wara ol kolim split rock dam pinis manmeri bilong barraba i kamautim wara long banis bilong wara ol i kolim connors creek dam long liklik wara barraba barraba creek na long wara manilla taim ol dispela as i drai manmeri bilong barraba i bin kamautim wara long ol hul wara ol i wokim banis bilong wara ol i kolim split rock dam pinis long na ol i wokim bikpela mambu bilong wara pinis kirap long banis bilong wara i go inap long viles long netirel seleksan inglis natural selection em i pasin bilong ivolusan ol animal na planis senis long bigpela taim na givim senis long pikinini bilong ol long dna eksempel nambawan sapos mama abus i karim planti pikini sompela stronpela arapela nogat ol strongpela bai stap laif na i gat pikini bilong ol yet tasol arapela ating bai dai na i no gat pikini bihain longpela taim olgeta abus bilong dispela kain strongpela eksempel nambatu ol hos horses bilong bifo i stap liklik na igat sotpela lek saientis painim bun bilong ol pinis hos i gat longpela lek mo is save ranawe hariap mo na i stap laif tasol hos i gat sotpela lek ino nap eskep laian na laian kaikai ol bihain longpela taim hos bikam bigpela wantaim longpela lek eksempel namba tripela ol saientis tingting bifo i gat mangi monkeys mangi i nap sanap inap ranawe na usim ol han bilong ol ol lainim toktok wokim paia na wokim bunara na haus bilong ol ol bikam man meri kuk i at na saiens long kukim kaikai long hat i gat planti pasin bilong kuk long wol pasin bilong kuk na kuk bilong arakain kantri ol i soim kalsa na pasin bilong nau olgeta ol i kuk manmeri i kuk long haus bilong en na man kuk i kuk tu long haus kaikai redim kuk long hat o paia i samting bilong man tasol ating em i stat milien yia bipo tasol i no gat samting i sapotim dispela tingting i gat mak bipo bilong milien yia tasol kamap bikpela bilong egrikalsa bisnis tret na pasin long kamap long arakain manmeri ol i givim man kuk planti nupela kaikai nupela samting na teknoloji ol i kamap bikpela planti pasin bilong kuk sampela man kuk nau ol i yusim saiens long givim tes bilong kaikai moa tes covid pandemic insait long papua niugini em i pat long pandemic bilong sars cov em i bin namba wan keis long papua niugini long mas papua niugini em i bin kolim covid free long me tasol gavman em i bin painim narapela keis long june tude papua niugini em i gat ol keis na ol manmeri i dai pinis na ol manmeri i kisim mobeta covid pandemic em i bin kirapim insait long wuhan hubei provins saina long desemba ya nupela virus na bin ripotim pastaim long world health organization antap long desemba em i bin namba wan keis long papua niugini blong man husat go long spen na husat em i gat krismas em i bin isolated insait long lae 
